Emniyet ve Güvenlik

Kılavuz Notları

1. Karşılaştığınız riskleri daha iyi anlamaya ve yönetmeye çalışın:

a. Müttefiklerinizin ve düşmanlarınızın kim olduğunu düşünün. Müttefiklerinizin sizi savunurken kullanabileceği kaynakları ve ağları anlayın. Düşmanlarınızın yeteneklerini ve niyetlerini anlayın, böylece onların oluşturdukları tehditleri daha iyi belirleyebilirsiniz.

Müttefikiniz ve düşmanınız olan bireyleri, kuruluşları ve kurumları tanımlamak faydalı olabilir. Müttefikler, güvendiğiniz, yanınızda olan ve hedeflerinizin arkasında duran insanlardır. Güvenliğinizi ve emniyetinizi artırmak için veya saldırı, taciz veya sansüre maruz kalırsanız savunmanızda kullanılabilecek ağlara ve finansman da dahil olmak üzere diğer kaynaklara sahip olabilirler. Bu kaynakların ne olduğunu anlamak ve her müttefikin bireysel motivasyonlarına ve önceliklerine hitap etmek, onlarla daha etkili bir şekilde etkileşime girmenize yardımcı olacaktır.

Buna karşılık, rakipler size veya kuruluşunuza zarar vermeye veya saldırmaya çalışabilir. Muhtemelen faaliyetleriniz tarafından tehdit edilirler ve yaptığınız işte başarılı olursanız kaybedecekleri şeyler vardı. Bunlar suç çeteleri, silahlı gruplar, güçlü ticari girişimler veya hükümet yetkilileri ve politikacılar olabilir. Bu karşı taraftaki kişilerin muhtemel niyetlerini ve sahip oldukları yetkinlikleri göz önünde bulundurarak, oluşturdukları tehdidi daha iyi anlayabilirsiniz. Örneğin, sosyal medyadaki bir trol sizi aşağı çekmek isteyebilir, ancak bunu gerçekten yapma yetkisi sınırlıdır; yerel güvenlik güçleriyse hem size zarar vermek isteyebilir hem de bu niyeti gerçekleştirmek için gerekli araçlara ve dokunulmazlığa sahip olabilir.

b. İşiniz, kimliğiniz, taktikleriniz ve diğer faktörlerin ve özelliklerin sizi nasıl savunmasız bıraktığını veya tehditlere maruz kalma ihtimalinizi nasıl artırıp azaltabileceğini düşünün.

Risk açısından konuşacak olursak ‘savunmasızlık’, bir tehdide maruz kalmanızdır; zayıflıkla hiçbir ilgisi yoktur. Ortada bir tehdit olabilir, ancak buna maruz (bir başka deyişle savunmasız) kalmazsanız bu sizin için bir riske dönüşmez. Tehditlerin ve güvenlik açıklarının çakıştığı yerlerde risk vardır. Tehditlerin çoğu harici olsa da savunmasızlığınızı artıran faktörler genellikle dahilidir. Bunlardan bazıları işinizle ilgilidir: örneğin, yürüttüğünüz operasyonlar veya kullandığınız taktikler. Bu faktörler üzerinde genellikle belirli bir seviyeye kadar kontrole ve seçeneğe sahip olursunuz. Diğer faktörler kişisel kimliğinizle ilgili olabilir ve örneğin cinsel yöneliminiz, cinsiyet kimliğiniz, yaşınız, etnik kökeniniz veya uyruğunuz gibi hususları içerebilir. Bu özellikleri kontrol edemeseniz de tehditlere karşı savunmasızlığınızı nasıl artırabileceğini veya azaltabileceğini anlamak yine de önemlidir.

c. Altında olduğunuz risk seviyesini anlamak için bir saldırının veya benzer bir durumun gerçekleşme ihtimalini ve gerçekleşirse oluşacak etkiyi değerlendirin.

Maruz kaldığınız tüm tehditler aynı risk seviyesinde olmayacaktır. Bunu anlamak için her bir tehdidin gerçekleşme olasılığını ve gerçekleştiği takdirde yaratacağı etkiyi değerlendirmek için sistematik bir süreç uygulayabilirsiniz. Bu, hangi riskleri azaltmaya odaklanmanız gerektiğini daha iyi anlamanıza yardımcı olacaktır. Sınırlı kaynaklarla veya birkaç müttefikle çalışıyorsanız, bu daha da önem taşımaktadır.

Size potansiyel olarak zarar verebilecek tüm belirli tehditleri listeleyerek başlayın ve bunların her birine nasıl maruz kaldığınızı açıklayın. Düşmanlar size karşı doğrudan (hedeflenmiş) bir tehdit oluşturur. Zarar görmenize veya yaralanmanıza neden olabilecek diğer tehditler dolaylı yoldan olacaktır. Emniyet endişelerinin yanı sıra güvenlik, tıbbi ve sağlık konularını da göz önünde bulundurmak önemlidir. Ayrıca, fiziksel tehditlerin yanı sıra dijital güvenliğinize ve sağlığınıza yönelik tehditleri de göz önünde bulundurmalısınız.

Güvenlik açıklarınızı göz önünde bulundurarak, her tehdidi oluşma olasılığı için 1 ila 5 arasında (çok düşük olasılıktan yüksek olasılığa); işinize veya size oluşturabileceği etki içinse yine 1 ila 5 arasında (göz ardı edilebilir veya kritik olarak) puanlandırın. Her tehdit için olasılık ve etki puanlarını çarptığınızda, 1'den 25'e kadar bir risk puanı elde edeceksiniz. 1-3 arasında derecelendirilen riskler çok düşük; 4-6 arasında derecelendirilen riskler düşük; 8-10 arasında derecelendirilenler orta; 12-16 arasında derecelendirilen riskler yüksek; 20 veya 25 arasında derecelendirilenler ise çok yüksektir. Bu, doğal (veya hafiflemeyen) risk olarak bilinir.

Bu egzersizi, yeni veya değişen tehditlere veya güvenlik açıklarına yanıt olarak veya siyasi, ekonomik, sosyal veya yasal ortamdaki önemli değişiklikleri takiben belirli aralıklarla gerçekleştirmelisiniz.

d. Bu risklerin her birinin gerçekleşme olasılığını ve/veya etkisini azaltmak için somut adımlar atın.

Karşı karşıya kalacağınız riskleri daha iyi anladıktan sonra, bu riskleri azaltmak için bazı hedef odaklı önlemler düşünmeye başlayabilirsiniz. Bunu, her bir tehdidin olasılığını ve/veya etkisini sistematik olarak azaltarak yapabilirsiniz. Bazıları kontrolünüz altında olacağından, savunmasız olduğunuz alanları belirlemeye odaklanmalısınız. Bir tehdidin meydana gelme olasılığını etkilemek bazen zor olabilir ancak yine de etkisini sınırlandırma ihtimaliniz olabilir. Teknik çözümlere başvurmaktansa davranışlarınızda ve çalışma şeklinizde basit değişiklikler yapmanın muhtemelen daha ucuz ve daha etkili olacağını unutmayın. Bu önlemleri tek bir listede toplamak, size düzenli olarak gözden geçirmeniz gereken basit bir risk azaltma planı verecektir.

Çok sayıda tehditle karşı karşıyaysanız, önce hangilerine odaklanacağınıza karar vermek yararlı olabilir. Bunu yapmanın birkaç yolu vardır. Bir riski kabul etmeyi, ondan tamamen kaçınmayı, bir başkasına devretmeyi veya onlarla paylaşmayı ya da yönetmeyi seçebilirsiniz. Orta veya daha düşük riskleri şimdilik kabul etmek sizin için bir sorun teşkil etmeyebilir ancak yüksek veya çok yüksek olan tüm risklerden kaçınmalı, devretmeli veya yönetmelisiniz. (Yukarıdaki riski kabul etmeye hazır olmadığınız nokta risk eşiğiniz olarak bilinir.) Bu sayede çabalarınızı ve sınırlı kaynaklarınızı, kaçınamayacağınız veya devredemeyeceğiniz yüksek ve çok yüksek riskleri hafifletmeye odaklamanızı sağlayacaktır.

Ayrıca, uyguladığınız etki hafifletme önlemleri ışığında yeni olasılık ve etki puanları belirleyerek tehditleri yeniden değerlendirebilirsiniz. Revize edilen derecelendirmeler sizin için artık (veya bakiye) riski temsil edecektir. Bunlardan bazılarının hala risk eşiğinizin üzerinde olabileceğini ve riski kabul edilebilir bir seviyeye indirmek için daha fazlasının gerekeceğini unutmayın.

2. Çevrenizde neler olup bittiğinin farkında olun, çevrenizdeki insanlar ve unsurlarda yaşanabilecek bir değişikliğe karşı tetikte olun.

Zihnimiz, dünyadaki değişiklikleri içgüdüsel olarak hızlı bir şekilde normalleştirmeye çalışır. Bu, sağlık ve iyilik için olumlu bir durum olabilir. Ancak güvenlik açısından bakarsak, bize veya işimize yönelik artan bir riske işaret edebilecek değişiklikleri gözden kaçırabileceğimiz, hatta reddedebileceğimiz anlamına gelir.

Buna karşı çıkmak için, çevrenizdeki insanlara ve unsurlara dikkat edin ve askerler arasında bilinen 'normalin eksikliği, anormalin varlığı' farkındalık tekniğini kullanın. Sakin fakat tetikte olmayı sürdürmeye çalışıyor olmalısınız. Günlük hayatınızda ortaya çıkan veya kaybolan kişilere veya etrafınızdakilerin davranışlarındaki değişikliklere karşı dikkatli olun. Size veya iş arkadaşlarınıza yönelik tacizlerin şeklinde veya sıklığında değişiklik veya saldırıların artması da buna dahildir. Aynı şekilde, çevrenizdeki araçlar veya cihazlar gibi yeni nesnelerin veya olağandışı veya beklenmedik yerlerdeki eşyaların farkında olun. Bu durumsal farkındalığı sürdürmek, size karşı gerçekleştirilebilecek eylemleri öngörmenize yardımcı olabilir ve uygun bir şekilde karşılık vermek için size zaman verebilir.

Çevrenizdeki veya rakiplerinizin davranışlarındaki değişikliklerin yeni bir tehdide veya artan bir riske işaret edebileceğini düşünüyorsanız, önleyici önlemler almalısınız. Bunlar arasında, örneğin, durumu daha iyi anlamaya çalışmak için değişiklikleri arkadaşlarınızla, ailenizle ve iş arkadaşlarınızla tartışmak; seyahat planlarınızı değiştirmek veya daha güvenli bir yere geçmek; veya daha büyük risk altında hissettiğinizde destek aldığınız insanları uyarmak ve size yardım etmelerini istemek vardır.

3. Güvenilir ve becerikli bir dostunuzdan, iş arkadaşınızdan veya aile üyenizden güvenlikle ilgili meselelerde iletişime geçilecek kişi olmasını isteyin. Riskin yüksek olduğu zamanlarda, bu kişilere nereye gittiğinizi, neler yaptığınızı ve ne zaman geri döneceğinizi önceden söyleyin. Gün içinde önceden kararlaştırdığınız belirli saatlerde bu kişiyle iletişime geçin. Sizden haber alamazsa ne yapacağını ve kiminle iletişime geçeceğini belirleyin.

Her gün belirlenen bir güvenlik irtibat kişisiyle iletişime geçeceğiniz belirli zamanlar üzerinde anlaşmak, başınıza bir şey gelmesiyle bunu fark etmesi arasındaki süreyi kısaltarak gerekli mercilere ulaşmalarını ve gerekli desteği harekete geçirmelerini sağlayacaktır.

Çok yüksek riskli yerlerde veya önemli risklerin olduğu zamanlarda, bu ‘kontroller' her 30 dakikada bir olacak şekilde sık gerçekleştirilebilir. Düşük riskli yerlerde veya düşük riskli zamanlarda, kontroller günde sadece bir kez; akşam vakti yapılabilir. Güvenlik irtibat kişinizle birlikte neyin gerçekçi ve uygun olduğu konusunda hemfikir olmalısınız. Kontrol programının, belirli konumlara varış veya ayrılış zamanınızdan ziyade gün içinde, düzenli saatlere sabitlenmesi önemlidir. Bu, yolculuklarınızdaki gecikmeler sebebiyle kontrol gerçekleştirememenizi ve güvenlik irtibat kişinizin gereksiz yere endişelenmesini önler.

Güvenlik irtibat kişinizle birlikte bir kontrolü kaçırmanız durumunda alınacak önlemleri kararlaştırmanız çok önemlidir. Kaçırılan kontrolden itibaren geçen saat sayısına bağlı olarak büyüklüğü ve ciddiyeti aşamalı olarak artan bir dizi prosedür oluşturmak akıllıca olacaktır. Bilinen son konumunuzu belirleyebilmeleri için güvenlik irtibatınızın mümkünse programınıza erişimi olması faydalı olacaktır. Güvenlik irtibat kişiniz uluslararası bir ortaksa, saat dilimi farklılıklarına ve gereksiz yere endişe uyandıracak bağlantı sorunlarına dikkat edin. Uluslararası güvenlik irtibatları, yerinizi saptamak için yerel destek ağınızı da harekete geçirebilecek durumda olmalıdır.

4. Riskin yüksek olduğu zamanlarda veya yerlerde arkadaşlarınızla, aile üyelerinizle veya iş arkadaşlarınızla birlikte seyahat edin ya da uluslararası bir koruyucu refakat isteyin.

Düşman, savunmasız veya kolay bir hedef olduğunuzu düşünüyorlarsa size saldırma veya taciz etme olasılığı daha yüksek olabilir. Yerel müttefiklerinizin sizi desteklemesinin kolay yolu, yüksek riskli zamanlarda yanınızda kalmak veya yüksek riskli yerlerde sizinle birlikte seyahat etmektir. Bir düşmanın eylemleri çevrenizdeki insanlar tarafından engellenebileceği veya en azından fark edilebileceği için kısa vadede onları caydıracak kadar gözlerini korkutabilir.

İş arkadaşlarınızın ve sizinle birlikte konaklayan veya seyahat eden diğer kişilerin kendini riske atıyor olabileceğini göz ardı etmeyin. Devamlı ve önemli tehditlerle karşılaşırsanız Peace Brigades International gibi uzman bir kuruluştan uluslararası koruyucu refakat talep edebilirsiniz. Koruyucu refakat, insan hakları savunucularını ve tehdit altındaki toplulukları korumak için kullanılan şiddet içermeyen ancak gizli olmayan bir stratejidir. Gönüllü refakatçiler, insan hakları konusundaki uluslararası endişeyi temsil etmektedir. Düşman, uluslararası gönüllülerin eşlik ettiği savunuculara yönelik herhangi bir saldırı gerçekleştirdiğinde hem buna tanık olunacağını hem de muhtemelen yasal, siyasi, diplomatik veya ekonomik sonuçlar doğuracağını bilmektedir.

5. Ailenizi ve iş arkadaşlarınızı, en kötü ihtimalle başa çıkabilmeleri için hazırlayın:

a. Vasiyet hazırlayın ve önemli mali ve yasal belgeleri nerede sakladığınızdan ailenizi haberdar edin.

Gözaltına alınırsanız, kaçırılırsanız veya zarar görürseniz, ailenizin veya belirlenmiş diğer kişilerin mali ve yasal belgelerinize erişmesi veya bu ve diğer önemli konulardaki isteklerinizi bilmesi gerekebilir. Bu nedenle, bir vasiyetname hazırlamalı veya varsa güncellemeli ve diğer ilgili belgelerle birlikte, güvendiğiniz kişilerin belirlenen koşullar altında erişebileceği güvenli bir yerde saklamalısınız. Bunları saklayacağınız güvenli yerin kilitlenebilir bir çekmece veya kasa gibi fiziksel bir konum veya şifrelenmiş dijital dosya şeklinde olup olmayacağına karar verirken güvenlik, erişim kolaylığı gibi hususları ve kazara veya kötü niyetle silinmesi veya imha edilmesi olasılığının göreceli önemini göz önünde bulundurun.

b. Yokluğunuzda çalışmaya devam edebilmeleri için iş arkadaşlarınızla bir süreklilik planı hazırlayın.

Herhangi bir nedenle çalışabilecek durumda değilseniz, iş arkadaşlarınızın ve ortaklarınızın yokluğunuzda faaliyetlere ve operasyonlara devam etmeleri zor olabilir. Bunu ele almak için, başlıca sorumluluklarınızı, bu sorumlulukları kimin üstleneceğini ve sonuçlandırmak için hangi bilgilere ve kaynaklara ihtiyaç duyulacağını birlikte belirlemelisiniz. Daha sonra, aralarında çatışma veya kafa karışıklığı meydana gelme olasılığını azaltmak için iş arkadaşlarınızla ve diğer ilgili paydaşlarla bu planı paylaşmalısınız.

c. Ailenizin ve iş arkadaşlarınızın yer değiştirmeleri, sığınma veya iltica talep etmeleri veya başka herhangi bir misillemeye karşı güvende olmaları için plan yapmalarına yardımcı olun.

Gözaltına alınır veya daha kötü bir durum yaşarsanız düşmanlar yokluğunuzda ailenizi ve iş arkadaşlarınızı tehdit edebilir. Güvenlik ve acil durum planlamanızın bu konuyu içermesi önemlidir. Yakınlarınızın saklanması, bir elçilikte veya başka bir yerden sığınma talep etmesi, ülkenin başka bir yerine taşınması veya ülkeyi tamamen terk etmesi gerekebilir. Kendi güvenliklerini sağlamak adına en kısa sürede en uygun önlemleri alabilmeleri için bu seçeneklerin her biri üzerine önceden gerçekçi bir plan yapmaları önemlidir.

6. Mümkünse insan hakları savunucuları için tasarlanmış olan bütünsel güvenlik eğitimini tamamlayın. Ayrıca, ileri seviye bir ilk yardım eğitimi alabilir ve eviniz, aracınız ve ofisiniz için ayrı ayrı travma kitleri edinebilirsiniz.

İnsan hakları savunucuları için uygun olan güvenlik eğitimi, insani veya kurumsal sektörlerde standart olan tehlikeli çevre farkındalığı eğitiminden çok farklıdır. Bu nitelikteki güvenlik eğitimi, genellikle şiddete meyilli suçlular veya silahlı gruplardan dolaylı tehditlerle karşılaşabilecek, önemli kaynaklara sahip uluslararası örgütlerin personeli için tasarlanmıştır. Buna karşılık, insan hakları, toprak, çevre ve yerli haklarını savunanlar, genellikle sınırlı kaynaklara sahip yerel topluluk üyeleridir ve çoğunlukla devletten veya kurumlardan destek alan düşmanlardan doğrudan tehditlerle karşı karşıya kalma olasılıkları daha yüksektir.

İnsan hakları savunucuları için güvenlik eğitimi, kişisel risk anlayışını oluşturmaya odaklanmalı ve cinsiyet ve diğer kişisel kimlik faktörlerine dikkat etmelidir. Eğitmenler, güvenlik stratejilerini ve taktiklerini katılımcılarla birlikte geliştirmeye çalışmalı ve durumsal farkındalık, kontrol programları, refakat ve acil durum planlaması ile ilgili kılavuzda ortaya konan önlemlerin çoğu eklenmelidir. Eğitimin bütüncül olması, fiziksel güvenlik ve emniyetin ötesinde, dijital güvenlik, iyilik ve dayanıklılık sorunlarını da içermesi önemlidir.

Fiziksel zarara yönelik devamlı ve ciddi tehditler alıyor ve sağlık kuruluşlarının sınırlı olduğu bir bölgede çalışıyorsanız ileri seviye bir ilk yardım eğitimi almanız faydalı olacaktır. Uygun eğitim, temel yaşam desteği gibi temel ilk yardım becerilerini içermeli ancak ciddi kanamaları tedavi etmek ve yaralıları güvenli bir şekilde taşımak gibi daha gelişmiş becerilere de odaklanmalıdır. Travma kitlerinin içeriğini ve doğru kullanımını kapsamalıdır. En önemlisi, kendinize nasıl müdahale edeceğinizi ve temel ekipmanı duruma göre nasıl kullanacağınızı da içermelidir. Birkaç gün boyunca devam eden, durum senaryoları ve uygulamalı alıştırmalar içeren bir kurs seçmelisiniz. Eğitimi tamamladıktan sonra, mümkünse eviniz, aracınız ve ofisinizin her biri için travma kiti edinmelisiniz.

Hem güvenlik hem de ilk yardım eğitimi için becerilerinizi korumak ve geliştirmek adına her yıl bir tazeleme kursu ve en az üç yılda bir tam kurs tamamlamanız önemlidir.

7. Kendiniz ve aileniz için kabul etmeye hazır olduğunuz risk düzeyini kavrayın. Durum, kabul edebileceğinizden daha riskli hâle gelirse yardım istemekten veya işinizi bırakmaktan korkmayın.

Her birimizin hedeflerine ulaşmak için kabul etmeye hazır olduğu farklı bir risk seviyesi vardır. Bu, risk yönetiminde “risk iştahı” olarak adlandırılır. İnsan ve çevre haklarını savunanlar ve destekleyenlerin risk iştahı genellikle diğer kişilere oranla daha yüksektir. Ancak aynı örgüt – veya aile – içinde bile kişisel risk iştahları farklılık gösterecektir. Bununla birlikte, her birimiz için, kendimiz veya başkaları için riskin kabul edilemeyecek kadar büyük hale geldiği bir eşik vardır.

Kendi risk iştahınızı göz önünde bulundururken, gözaltına alınmanız veya daha kötü durumda olmanız hâlinde bunun arkadaşlarınız, aileniz ve iş arkadaşlarınız üzerindeki etkisini göz önünde bulundurmanız önemlidir. Davanızı ilerletmek için son derece yüksek bir kişisel riski kabul etmenin yerinde olduğunu düşünebilirsiniz ancak bu, sizin veya destek ağınızın bir olay meydana geldiğinde etkili bir şekilde yanıt verme kapasitesine sahip olması hâlinde mantıklı olacaktır.

Kendi risk iştahınızın zaman içinde değişebileceğini anlamak önemlidir. Bu, çocuk doğurmak, evlenmek veya bir aile üyesinin ölümü gibi yaşamınızı büyük ölçüde etkileyen bir olayın ardından gerçekleşebilir. Veya sizi veya bir iş arkadaşınızı etkileyen bir olay veya kıl payı atlatılan bir tehlike sonucunda gerçekleşebilir. Sebebi ne olursa olsun, risk iştahınızdaki değişiklikleri tanımak, anlamak ve bunları başkalarıyla paylaşmak önemlidir.

PreviousProtokol NextDijital Güvenlik

Last updated 3 years ago

hashtag1. Karşılaştığınız riskleri daha iyi anlamaya ve yönetmeye çalışın:

hashtagb. İşiniz, kimliğiniz, taktikleriniz ve diğer faktörlerin ve özelliklerin sizi nasıl savunmasız bıraktığını veya tehditlere maruz kalma ihtimalinizi nasıl artırıp azaltabileceğini düşünün.

hashtagc. Altında olduğunuz risk seviyesini anlamak için bir saldırının veya benzer bir durumun gerçekleşme ihtimalini ve gerçekleşirse oluşacak etkiyi değerlendirin.

hashtagd. Bu risklerin her birinin gerçekleşme olasılığını ve/veya etkisini azaltmak için somut adımlar atın.

hashtag2. Çevrenizde neler olup bittiğinin farkında olun, çevrenizdeki insanlar ve unsurlarda yaşanabilecek bir değişikliğe karşı tetikte olun.

hashtag4. Riskin yüksek olduğu zamanlarda veya yerlerde arkadaşlarınızla, aile üyelerinizle veya iş arkadaşlarınızla birlikte seyahat edin ya da uluslararası bir koruyucu refakat isteyin.

hashtag5. Ailenizi ve iş arkadaşlarınızı, en kötü ihtimalle başa çıkabilmeleri için hazırlayın:

hashtaga. Vasiyet hazırlayın ve önemli mali ve yasal belgeleri nerede sakladığınızdan ailenizi haberdar edin.

hashtagb. Yokluğunuzda çalışmaya devam edebilmeleri için iş arkadaşlarınızla bir süreklilik planı hazırlayın.

hashtagc. Ailenizin ve iş arkadaşlarınızın yer değiştirmeleri, sığınma veya iltica talep etmeleri veya başka herhangi bir misillemeye karşı güvende olmaları için plan yapmalarına yardımcı olun.

hashtag6. Mümkünse insan hakları savunucuları için tasarlanmış olan bütünsel güvenlik eğitimini tamamlayın. Ayrıca, ileri seviye bir ilk yardım eğitimi alabilir ve eviniz, aracınız ve ofisiniz için ayrı ayrı travma kitleri edinebilirsiniz.

hashtag7. Kendiniz ve aileniz için kabul etmeye hazır olduğunuz risk düzeyini kavrayın. Durum, kabul edebileceğinizden daha riskli hâle gelirse yardım istemekten veya işinizi bırakmaktan korkmayın.